Harmonogram

25. kwietnia
10:00 prof. dr hab. Wiesław Lubaszewski
Wykład inauguracyjny [Wykład]
11:00 Tomasz Kaszubski
Teoria prototypu – od psychologii do językoznawstwa. [Językoznawstwo]

W moim referacie postaram się przedstawić teorię prototypu w perspektywie jego rozwoju oraz zastosowania w językoznawstwie kognitywnym. Moje wystąpienie będzie składało się z następujących części: 1) krótki rys historyczny teorii prototypu, 2) ukazanie filozoficznych przesłanek stojących za tym modelem semantycznym, 3) zademonstrowanie działania teorii, jej możliwości opisowych oraz wyjaśniających w opozycji do klasycznego arystotelesowskiego paradygmatu kategoryzacji.

Ad.1) W części historycznej ukażę korzenie teorii prototypu. Koncepcja ta sformułowana na terenie psychologii poznawczej uzyskała swoje standardowe sformułowanie głównie dzięki pracom amerykańskiej psycholożki Eleanor Rosch. Semantyka prototypu szybko została przyłączona do rozważań językoznawczych. Już w latach 70 model ten zastosował Ronanald Langacker, niedługo później George Lakoff). Językoznawstwo kognitywne, właśnie dzięki zastosowaniu teorii prototypowych, nie tylko stanęło w opozycji do semantyki oferowanej przez europejskie językoznawstwo strukturalne (post- saussure’owskigo), ale przede wszystkim, zastosowanie teorii prototypu, zaburzyło dominujący w amerykańskiej lingwistyce, nurt ,,transformacyjny’’ Noama Chomskiego, przywracając naucę o języku takie problemy jak polisemia, metaforyczność, czy metonimia.

Ad.2) Przedstawię z jakich koncepcji filozoficznej (w szególności filozofii języka) wyrasta semantyka prototypu oraz dlaczego przeciwstawiona jest arystotelesowskiemu systemowi kategorii. Odwołam się również do koncepcji podobieństwa rodzinnego L. Wittgenstein, aby zademostrować w jakiej mierze teoria protypu korzysta z refleksji niemieckiego filozofa ( w szczególności w przypadku tzw. rozszerzonej wersji tejże semantyki). Na zakończenie tej częsci, omówię dlaczego wraz z semantyką prototypu postulowana jest odejście od tradycyjnie rozumianej racjonalności, przedstawiającej rozum jako odcieleśniony (disembodied), na rzecz hipotezy umysłu ucieleśnionego.

Ad.3) Pokrótce omówię ,,arystotelesowską’’ koncepcję kategoryzacji opierającą się na modelu warunków koniecznych i wystarczających. Ukazane zostaną jej problemy w organizacji struktur kategorialnych. W opozycji do klasycznego modelu, zdefiniuje czym jest prototyp oraz dlaczego ma większe możliwości zastosowania w językoznawstwie. Na koniec, sformułuje tezę dlaczego rozszerzona teoria prototypu nie do końca przełamała modelu warunków koniecznych i wystarczających.

Bibliografia:

1. Językoznawstwo strukturalne pod red. H. Kurkowej, A. Weinsberga, Warszawa, PWN, 1979.

2. Kleiber Georges, Semantyka prototypu. Kategorie i znaczenie leksykalne, tłum.B.Ligara, Kraków, Universitas, 2003.

3. Lakoff George, Johnson Mark, Metafory w naszym życiu, tłum. T. Krzeszowski, Warszawa, PIW, 1988.

4. Lakoff George, Women, Fire, and Dangerous Things. What Categories Reveal about the Mind, Chicago: The University of Chicago Press, 1988.

5. Lyons John, Noam Chomsky, tłum. B. Stanosz, Warszawa, WIedza Powszechna,1975.

6. Putnam Hilary, Wiele twarzy realizmu i inne eseje, tłum. A. Globler, Warszawa, PWN, 1995.

7. Tabakowska Elżbieta, Gramatyka i obrazowanie. Wprowadzenie do językoznastwa kognitywnego, Kraków, Nauka dla Wszystkich, 1995.

8. Wittgenstein Ludwig, Dociekania filozficzne, tłum. B. Wolniewicz, Warszawa, PWN, 2000.

11:30 Barbara Konat
Doświadczeniowe podstawy języka. [Językoznawstwo]

Choć dokładny kształt relacji między poznaniem a językiem wciąż pozostaje przed nami zakryty, istotność badań nad językiem dla zrozumienia umysłu wydaje się niezaprzeczalna.

Językoznawstwo kognitywne, będąc raczej przedsięwzięciem naukowym niż nauką w ścisłym sensie, bazuje i czerpie z dokonań uprzednich szkół językoznawczych, oraz innych nauk. Do przyjętych założeń o arbitralności i produktywności języka dodaje tezę o silnym związku owego z mechanizmami poznawczymi, odrzucając tezę o autonomii języka.

W referacie zawarta jest analiza możliwych doświadczeniowych podstaw języka na przykładzie systemu metafor. Prezentacja bazuje na teorii schematów wrażeniowych Marka Johnsona oraz nowszych badaniach.

Literatura:

1. Evans Vyvyan, Green Melanie, Cognitive Linguistics. An Introduction, Edinburgh University Press, Edinburgh 2007

2. Gibbs, Raymond W. Jr., Colston Herbert L.; The cognitive psychological reality of image schemas and their transformations; [w:] Cognitive linguistics: basic readings, Berlin/Nowy Jork 2006

12:00 Przerwa
kawowa
12:30 mgr Aleksander Pohl
Relacje paradygmatyczne i syntagmatyczne, a problem rozstrzygania wieloznaczności. [Informatyka]

Zagadnienie rozstrzygania wieloznaczności (word sense disambiguation) jest jednym z podstawowych problemów lingwistyki komputerowej. Jego rozwiązanie opiera się na konstrukcji słownika semantycznego, który odróżnia rozmaite znaczenia poszczególnych słów korzystając z semantycznych relacji jakie występują pomiędzy nimi.

Przy konstrukcji słownika można ograniczyć się do relacji paradygmatycznych, które, same w sobie, nie są wystarczające do rozwiązania problemu, a odpowiedni algorytm rozstrzygania wieloznaczności wsparty jest wiedzą wywiedzioną z korpusu tekstów, w którym poszczególne znaczenia oznaczone są manualnie.

Inne podejście opiera się na wprowadzeniu do słownika semantycznego relacji syntagmatycznych, które, w przeciwieństwie do relacji paradygmatycznych, bezpośrednio reprezentują zależności tekstowe występujące pomiędzy słowami. Taka konstrukcja słownika, choć znacznie bardziej czasochłonna, pozwala pozbyć się zależności algorytmu rozstrzygania wieloznaczności od korpusu tekstów.

W referacie przedstawione zostaną wstępne wyniki wykorzystania Słownika Semantycznego Języka Polskiego, w którym znaczenia słów opisywane są z wykorzystaniem zarówno relacji paradygmatycznych, jak i syntagmatycznych, do rozwiązywania problemu rozstrzygania wieloznaczności w języku polskim.

13:00 mgr Bartosz Zieliński
Segmentacja i selekcja cech jako jeden z podstawowych problemów w rozpoznawaniu obrazów medycznych. [Informatyka]

Obrazowanie biomedyczne (ang. Medical Imaging) to metody uzyskiwania i rozpoznawania obrazów, z jakimi mamy do czynienia w badaniach biologicznych lub medycznych, podejmowanych zarówno dla celów badawczych, jak i diagnostycznych [1]. Rozpoznawanie obrazów jest procesem bardzo złożonym, na który składają się między innymi: wstępne przetwarzanie, segmentacja oraz selekcja cech (uzyskanie reprezentacji obrazu) [2]. Automatyczna diagnoza wykonywana jest już na podstawie wcześniej wyeksponowanych cech i mimo że najciekawsza, zdaje się być jedynie czubkiem góry lodowej.

Referat ma na celu przedstawienie podstawowych problemów związanych z uzyskaniem reprezentacji obrazu. Składa się na nie między innymi brak uniwersalnego algorytmu segmentacji czy niedoskonałość i niedokładność algorytmów już istniejących. Pokazane i zobrazowane zostaną różnorakie podejścia do problemu segmentacji, a także ich wady i zalety. Postawione też zostanie pytanie, dlaczego wyselekcjonowanie obiektu, który poddawany jest analizie zdaje się być tak złożone, a czasami wręcz niemożliwe, gdy w tym samym czasie człowiekowi zajmuje to ułamek sekundy.

[1] red. Leszek Chmielewski, Juliusz Lech Kulikowski, Antoni Nowakowski, Biocybernetyka i inżynieria biomedyczna 2000, T. 8. Obrazowanie biomedyczne, Warszawa, Exit 2003

[2] Bankman I. N., Handbook of Medical Imaging, San Diego, Academic Press, 2000

13:30 Przerwa
obiadowa
15:00 mgr Paweł Stróżak
Rola skryptów i wyobraźni w powstawaniu fałszywych wspomnień. [Psychologia]

Fałszywe wspomnienia powstają na ogół w sytuacjach typowych dla skryptu oraz w wyniku wyobrażania sobie danej sytuacji. Referowane badania podejmują problem, czy wpływ wyobraźni uwidoczni się w sytuacjach nietypowych oraz co odpowiada za powstawanie fałszywych wspomnień w sytuacjach typowych (skrypt czy wyobraźnia?)

Osoby badane oglądały film obrazujący przebieg wykładu akademickiego, po czym odpowiadały na pytania dotyczące filmu. Część pytań zawierała supozycje (nieprawdziwe informacje sugerujące wykonanie przez wykładowcę pewnych czynności).

Więcej fałszywych wspomnień wykształciło się w sytuacjach typowych oraz takich, do których odnosiła się większa liczba supozycji (zarówno w sytuacjach typowych, jak i nietypowych). Fałszywe wspomnienia powstawały również w sytuacjach nietypowych. Wyniki te są nowymi argumentami na rzecz tezy, że za powstawanie fałszywych wspomnień odpowiadają nie tylko skrypty, ale również wyobraźnia.

15:30 Mateusz Jakitowicz
Nastawienie w rozwiązywaniu zadania selekcyjnego. [Psychologia]

Od 1966 roku kiedy to Wason przeprowadzi obecnie już klasyczne zadanie selekcyjne pokolenia psychologów zastanawiają się nad rozwiązaniem fenomenu tego zadana. Na początku należy wspomnieć obecnie dwie głównie rozważane teorie Cheng i Holyouak (1985), którzy zaproponowali pragmatyczny schemat rozumowań oraz Cosmides (1989) odwołującej się do umowy społecznej oraz paradygmatu psychologii ewolucyjnej (Cosmides, Tobby, 2000c). Należy wspomnieć również polskie dokonania w tej dziedzinie prof. Lewickiej (1992) zakładające iż to perspektywa pragmatyczna poprawia poziom wykonania zadania.

Z dotychczasowych badań została wysnuta hipoteza zakładająca iż możliwe że to nastawienie może wpływać na poziom wykonania zadania czyli inaczej głębokość przetwarzania informacji może powodować polepszanie wykonania zadania selekcyjnego. Hipoteza badawcza w eksperymencie pierwszym zakładała iż nastawienie weryfikacyjne będzie istotnie polepszało poziom wykonania abstrakcyjnego zadania selekcyjnego. Podobnie w drugim eksperymencie nastawienie prewencyjne miało poprawiać poziom wykonania zadania.

Opierając procedurę na założeniach reguły alkoholowej, najlepiej z rozwiązywanych z zadania selekcyjnego Wasona stworzone zostały dwa zestawy kart. Pierwszy zestaw były to karty tradycyjnie przedstawiające regułę alkoholową. Drugi zestaw w sposób abstrakcyjny przedstawiał tę samą regułę. Pilotażowe badanie ukazało iż rozwiązanie reguły konkretnej było istotnie wyższe niż reguły abstrakcyjnej (na poziomie ilości poprawnych rozwiązań z klasycznego zadania).

Dla zweryfikowania hipotezy przeprowadzone zostały dwa eksperymenty obejmujące grupę 100 osób. Pierwszy z eksperymentów sprawdzał jak nastawienie weryfikacyjne vs konfirmacyjne wpływa na rozwiązywanie zadania. Manipulowano poleceniem w którym pomiędzy dwoma obrazkami osoby badane miały albo poszukiwać różnic (nastawienie weryfikujące) albo poszukiwać podobieństw (nastawienie konfirmujące). Drugi z eksperymentów zakładał manipulację nastawieniem prewencyjnym vs promocyjnym. Celem osób badanych było wypisanie jak być dobrym studentem (promocyjne) vs jak nie być złym studentem (prewencyjne). Osoby badane po manipulacji rozwiązywały zadanie selekcyjne zarówno konkretne jak i abstrakcyjne w randomizowanej kolejności.

Uzyskane wyniki potwierdziły, iż lepsze wykonanie zadania abstrakcyjnego następowało w przypadku gdy osoba badana znajdowała się w stanie nastawienia prewencyjnego bądź weryfikacyjnego w porównaniu zarówno z grupą kontrolną jak i w przypadku zadania abstrakcyjnego przy nastawieniu konfirmującym bądź promocyjnym. Ilość poprawnych rozwiązań zadania abstrakcyjnego w warunkach głębokiego przetwarzania informacji nie różniła się od zadania konkretnego. Przy zadaniu konkretnym nie wystąpiły istotne różnice w poziomie wykonania zadanie selekcyjnego.

16:00 Michał Żebrowski
Teoria umysłu – ujęcie wielomodalne. [Psychologia]

W niniejszym referacie zaprezentuję własny pogląd na teorię umysłu. Zanim jednak przejdę do sedna zamierzam przedstawić paradygmat, który wydaje mi się bardzo pomocny przy badaniu ludzkiego zachowania.

Po przedstawieniu ICM (Integrated Casual Model) i skontrastowaniu go z theory theory przyjrzę się bliżej szeroko rozumianej teorii umysłu oraz jej związkom z wymianą społeczną. Poczyniona przez Stone dystynkcja między „chłodnym” oraz „gorącym” spostrzeganiem pomoże mi zaprezentować dwa interesujące eksperymenty dotyczące wymiany społecznej oraz ich zastosowanie w teorii umysłu. Po dokładnym opisie eksperymentów oraz związanych z nimi danymi z dziedziny neuronauki przedstawię ich związek z autyzmem oraz syndromem Williamsa.

Wszystkie powyższe informacje pomogą mi w zaprezentowaniu teorii umysłu mojego autorstwa, którą można nazwać wielomodalną teorią umysłu. Sam pomysł nie jest nowy, i został przedstawiony w wielu formach (często nawzajem sobie przeczących) przez Dunbara, Karmiloff-Smith oraz Fodora – „wynalazcę” modularności.

Postaram się przedstawić swoją teorię wielomodalności jak najjaśniej i pokazać, że nie wyklucza ona innych teorii związanych z „czytaniem w myślach” (theory theory, simulation theory, interaction theory, etc.) ale sprawia, że są one logicznym wynikiem ujęcia wielomodalnego.

16:30 mgr Marta Sobańska
Liczący umysł. O mechanizmach poznawczych warunkujących wykonywanie obliczeń. [Psychologia]

Jedną z podstawowych zdolności matematycznych jest rozwiązywanie prostych działań arytmetycznych. W literaturze dominuje pogląd, że w wykonywaniu mnożenia i dodawania kluczową rolę odgrywają procesy językowe, zaś odejmowanie, wg niektórych autorów, polega na quasi-przestrzennych manipulacjach na ilościowej reprezentacji liczb.

Celem badań było sprawdzenie, jak specyficzne zaburzenia procesów poznawczych wynikających z uszkodzenia mózgu wpłyną na wykonywanie działań arytmetycznych w zależności od ich rodzaju (mnożenie v. odejmowanie). Na podstawie diagnozy neuropsychologicznej wybrano do studiów przypadku pacjenta I.W. z zaburzeniami językowymi oraz pacjentkę A.S. z deficytami zdolności przestrzennych.

Pacjenci rozwiązali 81 działań z zakresu mnożenia (od 1×1 do 9×9) oraz 36 działań z zakresu odejmowania (od 2 – 1 do 9 – 8). W pierwszym bloku działania prezentowano wzrokowo (w postaci cyfr arabskich, np. 3×6), w drugim – słuchowo. Mierzono czas potrzebny na udzielenie odpowiedzi, jej poprawność oraz rodzaj błędów.

Profil zaburzeń wykonywania obliczeń u pacjenta I.W. ujawnił, że zasadniczą rolę w rozwiązywaniu mnożenia odgrywa reprezentacja fonologiczna liczb. Z kolei wyniki pacjentki A.S. potwierdzają hipotezę, że odejmowanie opiera się na procesach wyobrażeniowo-przestrzennych.

17:00 Przerwa
kawowa
17:30 Krzysztof Cipora
Specyficzne (czy może “specyficzne”?) typy reprezentacji umysłowych: Reprezentacje Linearne. [Psychologia]

W referacie przedstawione zostaną koncepcje reprezentacji linearnych. Są one próbą wyjaśnienia tego, jak w umyśle mogą być przedstawiane uszeregowane, następujące po sobie wartości (na przykład liczby). Wyniki badań wskazują, że do opisu tego typu reprezentacji nie wystarczą „klasyczne” kategorie „słowo” i „obraz”. Omówienie oparte będzie głównie na wynikach badań nad mentalną reprezentacją parzystości, które wykazały istnienie efektu SNARC (The Spatial-Numerical Association of Response Codes) (Dehaene, Bossini, Giraux, 1993). Wyniki te sugerują, że liczby mogą być reprezentowane na abstrakcyjnym kontinuum zgodnym z kierunkiem pisania (od lewej do prawej lub od prawej do lewej), a niezależnym od prawo-lewo ręczności i lateralizacji półkul mózgowych. Przedstawione zostaną również wyniki badań własnych. Podjęta zostanie w nich próba sprawdzenia jak realna jest „mentalna oś liczbowa” w przestrzeni na zewnątrz ciała człowieka.

18:00 Anna Smywińska
Spór wokół teorii reprezentacji poznawczych. [Psychologia]

W swoim referacie omówię czym jest reprezentacja poznawcza oraz przestawię najważniejsze teorie dotyczące sposobów tworzenia się ich w umyśle. Omówię główne badania przemawiające na rzecz poszczególnych teorii dotyczących ich form (reprezentacje sensoryczne, werbalne, proposition) oraz przestawię główne argumenty przeciwko poszczególnym koncepcjom. Zastanowię się nad tym w jakich formach reprezentacji występują poszczególne formy wiedzy (deklaratywna, proceduralna, niejawna).

Bibliografia:

E. Nęcka, B. Szymura, J. Orzechowski, Psychologia poznawcza, PWN 2007.

R. Sternberg, Psychologia poznawcza, WSiP 2001.

S. Kemmer, Ludzkie poznanie a proces uszczegółowienia zdarzeń, Universitas 2006.

Psychologia poznawcza w ostatnich trzech dekadach XX wieku, red. Z. Chlewiński, GWP 2007.

18:30 Elżbieta Sala
Kognitywna psychologia porównawcza. Pytanie o świadomość zwierząt. [Psychologia]

Przedmiotem niniejszego referatu będzie problem istnienia innego umysłu niż ludzki tzn. umysłu innego gatunku. W niniejszym referacie przedstawię argumenty na rzecz tezy, iż przynajmniej niektóre zwierzęta posiadają świadomość. Omówię najważniejsze kontrowersje związane z tym zagadnieniem, wskażę na ograniczenia argumentów formułowanych przeciwko omawianej tezie. Powołując się na badania wskazujące na występowanie złożonych funkcji poznawczych u zwierząt przedstawię dowody na ciągłość ewolucji umysłu. Omówię znaczenie naukowe, filozoficzne i etyczne uznania tezy o istnieniu świadomości zwierząt, a tym samym zmiany paradygmatu w obrębie nauki. Wskażę na rolę, jako badania nad umysłami zwierząt mogą odegrać w badaniach nad umysłem ludzkim.

Bibliografia:

Inglis I. R., Centralna rola redukcji niepewności w kształtowaniu zachowania, tłum. M. Michalski [ w:] Psychologia porównawcza, pod red. W. Pisuli, PWN, Warszawa 2006.

Marino L. Konwergencja złożonych zdolności poznawczych u waleni i naczelnych, tłum. M. Michalski [ w:] Psychologia porównawcza, pod red. W. Pisuli, PWN, Warszawa 2006.

Griffin D.R., Umysły zwierząt. Czy zwierzęta mają świadomość?, tłum. M. Ślusarska, M. Tabaczyńska, Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne, Gdańsk 2004.

Heyes C. Cztery drogi w ewolucji poznawczej, tłum. M. Michalski [ w:] Psychologia porównawcza, pod red. W. Pisuli, PWN, Warszawa 2006.

Pisula W., Psychologia zachowań eksploracyjnych zwierząt, Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne, Gdańsk 2003. Popperberg I.M., Poznawcze i komunikacyjne zdolności papugi szarej, tłum. M. Michalski, [ w:] Psychologia porównawcza, pod red. W. Pisuli, PWN, Warszawa 2006.

Seyfarth R. M, Cheney D. L., Strategie poznawcze i reprezentacje relacji spolecznych małp, tłum. M. Michalski [ w:] Psychologia porównawcza, pod red. W. Pisuli, PWN, Warszawa 2006.

Singer P., Wyzwolenie zwierząt, tlum. A. Alichniewicz, A. Szczęsna, PIW, Warszawa 2004.

19:00 Krzysztof Skonieczny
Teleologiczne neurony, czyli o możliwej przydatności filozofii dla kognitywistyki. [Metodologia]

Propozycja, by to właśnie neuronauki stanowiły rdzeń (również metodologiczny) kognitywistyki, wydaje się uzasadniona. Warto, przy takim układzie, postawić pytanie o sensowność i cel możliwego wkładu filozofii w te dziedziny. Przedstawiona propozycja inspirowana będzie poglądami R. Rorty’ego, szczególnie rozróżnieniem filozofii systematycznej i budującej, oraz rezygnacją z maksymalistycznych dążeń filozofii na rzecz historycznej świadomości istnienia i możliwych rozwiązań pewnych (naukowych) sporów. Po jej naszkicowaniu przytoczone zostaną dwa przykłady tego rodzaju filozoficznego wkładu, oba w kluczowej dla kognitywistyki kwestii świadomości: głos J.R. Searle’a w sprawie możliwości neurologicznego objaśnienia kwestii qualiów, oraz pytanie Ch. Taylora o możliwość istnienia “neuronów sensu”, czy “neuronów teleologicznych”.

26. kwietnia
09:00 Tomasz Piątek
Pragmatyczna koncepcja AI w ujęciu Roberta Brandom. [Metodologia]

Robert Brandom, jeden z najbardziej dyskutowanych współcześnie filozofów amerykańskich, przedstawił w swoich wykładach im. Johna Locke’a niestandardowe ujęcie problematyki sztucznej inteligencji. Bazując na swojej ogólnej teorii pragmatycznie zapośredniczonych relacji semantycznych proponuje, aby tezę tzw. mocnej AI rozumieć jako dotyczącą istnienia takiego zestawu niedyskursywnych praktyk lub umiejętności, który może być algorytmicznie rozwinięty do praktyki dyskursywnej i autonomicznej. To ujęcie pozwala ujrzeć tzw. klasyczną (symboliczną) AI jako szczególny przypadek pewnej ogólniejszej struktury problemowej. Pociąga to za sobą szereg konsekwencji filozoficznych, a w szczególności powoduje odrzucenie obecnego w klasycznym programie AI, racjonalistycznego założenia o pierwszeństwie tzw. „wiedzy że” przed „wiedzą jak” oraz umożliwia sformułowanie pewnej uogólnionej i w dużej mierze pozbawionej tradycyjnych wad wersji funkcjonalizmu w filozofii umysłu. Referując koncepcję Brandoma oraz przedstawiając jej krytykę chciałbym zwrócić uwagę na to, co może zyskać kognitywistyka uwzględniając w swej metodologii perspektywę analitycznego pragmatyzmu.

09:30 Mariola Paruzel
Bogactwo umysłu, niedomknięcie i złożoność kognitywistyki oraz ich konsekwencje antropologiczne w świetle współczesnych badań naukowych. [Metodologia]

W swym wystąpieniu chciałabym zakreślić całościowy obraz kognitywistyki jako nauki o umyśle, a nie nauki o poznaniu. Nie możemy wątpić w to, że kognitywistyka była nauką o poznaniu, lecz musimy ujrzeć to, że już nią nie jest. Ta definicja jest bowiem niewystarczająca, co ukazuje nam analiza współczesnych badań naukowych, zwłaszcza psychologii zdrowia, gdyż tylko poprzez uwzględnienie wszystkich funkcji umysłu otrzymamy pełny obraz tego czym jest kognitywistyka. Przedstawię w związku z tym obszerniejszy model działania umysłu. Zarys kognitywistyki jaki pragnę zaprezentować niesie ze sobą również ważne konsekwencje antropologiczne, ukazując wielopoziomowość człowieka i głębsze znaczenie budowy umysłu sztucznego. Nie możemy bowiem uwzględniać tylko podstawowego poziomu aktywności umysłu tj. zdolności do myślenia, gdyż znacznie zubaża to bogactwo współczesnej kognitywistyki. Również niezbędne jest podkreślenie skutków myślenia, które należy uwzględnić w budowie sztucznej inteligencji takich jak chociażby udowodniona w wielu badaniach zdolność do wpływania poprzez myśli na przedmioty, której efektem jest np. umiejętność samouzdrawiania. Taka wizja kognitywistyki ściśle łączy się z niedomknięciem jej definicji, która rozszerza się stopniowo wraz z nowymi odkryciami neurologów, psychologów, filozofów, informatyków, lingwistów itd.

10:00 Tomasz Konik
Czym powinna zajmować się epistemologia – na przykładach. [Metodologia]

1. Wydaje się dość oczywiste, że centralnym dobrem poznawczym i głównym problemem badawczym dla epistemologii jest wiedza. W ostatnim czasie twierdzenie to bywa jednak rewidowane. Naturalne jest pytanie, czy jest to słuszne.

2. Jeden z głównych podziałów w epistemologii wynika ze sporu pomiędzy zwolennikami opcji „normatywnej” i „opisowej”. Prezentowane przez zwolenników opcji „opisowej” przykłady prowokują do pytania o granicę pomiędzy zakresami zainteresowań epistemologii i psychologii poznawczej czy kognitywistyki.

10:30 mgr Dariusz Asanowicz, mgr Łukasz Michalczyk, Marta Siedlecka
Zintegrowane podejście do badań nad uwagą jako model badawczy dla nauk o poznaniu. [Metodologia]

Jednym z głównych wyzwań dla psychologów badających ludzki umysł i zachowanie jest integracja wiedzy psychologicznej z tą, której o mózgu, poznaniu, emocjach i zachowaniu społecznym dostarczają badania prowadzone na gruncie współczesnej neuronauki. Ponadto wiele problemów, którymi od lat zajmuje się psychologia, pojawia się teraz w kontekście ważnych pytań, na które odpowiedzi poszukują genetycy czy neurolodzy. Integracja wiedzy ważna jest jednak także wewnątrz samej psychologii – połączenie podejść: poznawczego, rozwojowego, różnicowego, klinicznego i psychofizjologii może sprawić, że wiedza psychologiczna przestanie być wiedzą encyklopedyczną i pozwoli stworzyć pełniejszy obraz umysłu człowieka.

Przykładem takiego zintegrowanego podejścia w psychologii jest model uwagi zaproponowany przez Michaela Posnera. Opisuje on działanie neuronowych sieci uwagowych (attentional networks) i łącząc wiedzę z wielu dziedzin poszukuje wyjaśnień mechanizmów uwagi na różnych poziomach, zarówno na poziomie struktur mózgowych jak i funkcjonowania procesów poznawczych, a także ich uwarunkowań genetycznych i rozwojowych oraz zaburzeń i patologii funkcjonowania tych mechanizmów.

W referacie zaprezentujemy również narzędzie badawcze zaproponowane przez zespół Posnera: test ANT (Attentional Network Task) oraz wyniki eksperymentów, w tym najnowszych badań własnych. Będziemy także przekonywać, że podejście łączące wiedzę m.in. z zakresu psychologii, neuropsychologii poznawczej, sieci neuronowych, genetyki, a także psychopatologii czy psychologii społecznej może stanowić podstawę dla ogólnego paradygmatu badań nad ludzkim poznaniem.

11:00 Przerwa
kawowa
11:30 dr hab. Andrzej Chmielecki, prof. UG
Od informacji do sensu. Podstawowe idee psychoniki. [Wykład]
13:30 Przerwa
obiadowa
15:00 mgr Piotr Styrkowiec
Płynna uwaga – projekt badań dotyczących ruchu płynnego podążania i funkcjonowania uwagi wzrokowej. [Psychologia]

Człowiek, tak jak i inne organizmy posiadające system wzrokowy, aby zmienić kierunek spojrzenia, czyli skoncentrować układ wzrokowy na nowym obszarze pola widzenia, może wykonać dwa rodzaje ruchów swoim narządem wzroku – okiem. Może wykonać ruch zwany sakadą (saccade), czyli szybki skokowy ruch gałki ocznej, podczas którego następuje ‘przeskok’ z jednego punktu fiksacji do następnego. Może również płynnie przesuwać wzrok i punkt fiksacji podążając za poruszającym się obiektem w polu wzrokowym (smooth pursuit). Należy zwrócić uwagę, że poza określonymi wyjątkami, aby człowiek mógł wykonać ruch płynnego podążania, niezbędnym jest występowanie rzeczywiście poruszającego się przedmiotu. Z oczywistych powodów metodologicznych, początkowo badania dotyczące poznania wzrokowego skupiały się głównie na funkcjonowaniu systemu wzrokowego przy statycznym skupianiu wzroku, lub dla funkcjonowania związanego z ruchem sakadowym. Z biegiem czasu zaczęto wykonywać jednak coraz więcej badań nad mechanizmami odpowiedzialnymi za ruchy płynnego podążania, które to badania pozwoliły na ustalenie cech wspólnych oraz różnic dla procesów poznawczych tych dwóch rodzajów ruchów gałek ocznych. Podobnie sprawa miała się z badaniami nad funkcjonowaniem uwagi wzrokowej, jednakże w tym przypadku nawet w chwili obecnej zdecydowanie dominują badania, w których osoby badane przenoszą punkt koncentracji wzroku z wykorzystaniem sakad, nawet gdy występują w tych badaniach poruszające się obiekty. Badania te pozwoliły na odkrycie istnienia procesów tzw. uwagi niejawnej (covert attention), kiedy to obszar ukierunkowania uwagi nie pokrywa się z punktem fiksacji wzroku. Eksperymenty wykonywane w tym paradygmacie przyczyniły się do opisania i wyjaśnienia mechanizmów uwagi egzo- i endogennej. Mechanizmy te leżą u podłoża zrozumienia procesów selekcji bodźców wzrokowych. Jak napisano wcześniej prawie wszystkie te badania dotyczyły statycznej koncentracji wzroku lub ruchów sakadowych. Oczywiście badania poznania wzrokowego dotyczyły także obiektów w ruchu (percepcja przedmiotów poruszających się) oraz tego jak przetwarzane jest pole wzrokowe, które znajduje się w ruchu w wyniki przemieszczania się obserwatora (tzw. przepływ optyczny, optic flow). Jeżeli zaś chodzi konkretnie o uwagę wzrokową, poruszające się obiekty są wykorzystywane w celu badania problemów selekcji opartej o lokacje bodźców (space-based attention) oraz kwestii śledzenia uwagą wzrokową wielu bodźców jednocześnie (multiple target tracking). Ten drugi rodzaj badań jest bardziej znaczący z punktu widzenia proponowanych tutaj badań. W przypadku jednoczesnego śledzenia kilku obiektów znajdujących się w polu wzrokowym mamy do czynienia z sytuacją, kiedy uwaga wzrokowa nie jest jednorodnie ukierunkowana; jest natomiast podzielona (ale nie rozproszona). Tego typu badania pozwalają na pełniejsze poznanie charakterystyki funkcjonowania uwagi wzrokowej (np.: czy uwaga posiada jednorodne ‘źródło zasilania’; jaka jest pojemność uwagi, etc.). Jak już wspomniano poprzednio, poruszające się obiekty są niezbędne, aby mógł wystąpić ruch płynnego podążania oka. Dlatego też bardzo ciekawym wydaje się problem, czy uwaga wzrokowa funkcjonuje tak samo czy może odmiennie przy sakadowych ruchach gałek ocznych i płynnym podążaniu. W literaturze jak do tej pory niewiele jest opracowań na temat pracy uwagi wzrokowej podczas płynnego podążania okiem za poruszającym się obiektem. Badania koncentrują się głównie na tym, jak mechanizmy związane z uwagą wzrokową wpływają na wykonywanie tych ruchów (ich inicjowanie i utrzymywanie, reakcje na dodatkowe bodźce, etc.). W proponowanych badaniach chciałbym podjąć problem czy płynne podążanie wpływa na pracę uwagi wzrokowej, tzn. czy ten rodzaj ruchu gałki ocznej wywołuje inne jakościowo lub ilościowo funkcjonowanie uwagi wzrokowej niż w wypadku ruchów sakadowych. Dokładniej, zaprojektowany został eksperyment, w którym oceniana będzie sprawność funkcjonowania niejawnej uwagi wzrokowej (covert attention) przy zadaniu śledzenia uwagą wielu obiektów (multiple target tracking) dla statycznej fiksacji wzroku oraz ruchów płynnego podążania (smooth pursuit). Należy oczekiwać, że obserwacje i wyniki z badania wykorzystującego tę oryginalną metodę, będą pomocne w wyjaśnianiu procesów leżących u podłoża wzrokowej selekcji bodźców. Badanie, które będzie szczegółowo przedstawione podczas prezentacji, nie wymaga użycia specjalistycznego sprzętu jakim jest okulograf, a jednocześnie pozwala na odmienne spojrzenie na funkcjonowanie uwagi wzrokowej, co w pewien sposób wpisuje ten projekt w dyskusję o przyszłości eksperymentalnej psychologii poznawczej w obliczu rozwoju neurokognitywistyki, której bazą jest badanie mózgu.

15:30 mgr Natalia Gawron
Rozumienie tekstu i języka figuratywnego przez osoby z wczesnym zespołem otępiennym. [Psychologia]

W diagnozie neuropsychologicznej wczesnego otępienia rzadko ujmuje się takie sprawności widoczne w codziennym życiu, jak rozumienie i zapamiętywanie dłuższych wypowiedzi i tekstów, czy myślenie figuratywne. Wystąpienie ma na celu przedstawienie wyników badania, w którym wzięło udział 14 osób z wczesną choroba Alzheimera (AD) oraz 14 osób z łagodnym otępieniem naczyniopochodnym (SVaD). Wyniki badania pokazały, że chorzy z AD mniej szczegółowo, niż osoby ze SVaD, odtwarzali narracje i mieli większe trudności w zsyntetyzowaniu informacji zawartych w tekstach (podaniu ich tematu lub morału). Mieli też istotnie częściej trudności z prawidłowym zinterpretowaniem metafor słownych. Ich błędne wytłumaczenia metafor polegały głównie na częściowym, niepełnym oddaniu ich znaczenia, natomiast interpretacje konkretne, świadczące o zupełnym niezrozumieniu przenośni, pojawiały się rzadko. Uzyskane wyniki pokazują, że narzędzia do wczesnej diagnozy neuropsychologicznej AD i SVaD można by uzupełnić o badania rozumienia narracji i języka figuratywnego.

16:00 Katarzyna Matuszewska, Joanna Szary
Wpływ afektywnego poprzedzania zdjęciami bodźców fobiotwórczych na ocenę neutralnych bodźców – projekt badawczy. [Psychologia]

Podprogowa prezentacja zdjęć bodźców będących źródłem fobii (np. węży czy pająków) wywiera wpływ na przewodnictwo galwaniczne skóry oraz na ocenę bodźców neutralnych. Wpływ ten jest jednak różny w zależności od jawnego stosunku badanych do zastosowanych bodźców afektywnych. Część wprowadzającą referatu poświęcimy na omówimy ewolucyjnych modeli powstawania fobii, ze szczególnym uwzględnieniem modelu gotowości biologicznej (biological preparedness, Seligman, 1971) i postulowanego na jej podstawie modułu strachu (Ohman, 1976 i nast.) oraz jego implikacjami w zakresie procesów nieświadomych. Przedstawimy również wyniki badań związanych z nieświadomym przetwarzaniem bodźców afektywnych wywołujących fobie, zwłaszcza tych wskazujących na istnienie różnic indywidualnych. Następnie zaprezentujemy własny projekt badawczy z tej dziedziny. Jego głównym celem było zbadanie, czy istnieją różnice we wpływie podprogowego poprzedzania zdjęciami węży i pająków na osoby neutralne oraz osoby zajmujące się tymi zwierzętami na co dzień, czyli ekspertów. Omówimy zastosowane przez nas metody badawcze oraz wstępne wyniki.

16:30 Jakub Paszulewicz
Czy doświadczamy świadomie więcej niż tylko to, na co zwracamy uwagę? [Psychologia]

Jednym z podstawowych zagadnień w badaniach nad świadomością jest związek między uwagą wzrokową – selekcją wzrokowej informacji w celu dalszego przetwarzania – i świadomością, subiektywnym doświadczeniem widzenia bodźców. Dość powszechnie uważa się, że bodźce poza polem uwagi lub przed selekcją uwagową, nie mogą być zawarte w świadomym doświadczeniu osoby.

Pogląd ten zyskał ostatnio dużą popularność i został wsparty przez badania demonstrujące takie efekty jak „niewidzenie pozauwagowe”, „niewidzenie zmian” czy „mrugnięcie uwagi”. Wspólną cechą powyższych efektów jest to, że zdrowe osoby – neurologicznie niezaburzone – mogą być funkcjonalnie ślepe, gdy ich uwaga nie obejmuje bodźca krytycznego. Celem wystąpienia będzie krytyczne omówienie wyżej wspomnianych efektów i technik badawczych oraz przedstawienie alternatywnego modelu, według którego zawartość świadomości wzrokowej może powstawać stosunkowo niezależnie od procesów selekcji uwagowej.

17:00 Przerwa
kawowa
17:30 Prof. dr hab. Edward Nęcka
Miejsce psychologii w obszarze nauk kognitywnych. [Wykład]
27. kwietnia
10:00 Prof. dr hab. Jerzy Vetulani
Neurony lustrzane. Dlaczego mozemy czytac w myslach innych ludzi? [Wykład]
11:30 Przerwa
kawowa
12:00 mgr Agnieszka Pluta
Co kryje się pod koncepcją teorii umysłu oraz jak ją badać? [Neuronauki]

Teoria umysłu (ToM) oznacza zdolność do przypisywania ludziom stanów umysłowych w celu wyjaśnienia i przewidywania ich zachowania. Jest ona traktowana jako kluczowy element warunkujący wykształcenie się inteligencji społecznej. Próbie stworzenia modelu tej skomplikowanej funkcji towarzyszą dwa konkurencyjne podejścia: modułowe oraz sieciowe. Zgodnie z koncepcją modułową ToM odnosi się do specyficznych zdolności poznawczych realizujących określoną czynność mentalną i będących pobudzanymi przez wyróżnioną klasę bodźców np. twarz ludzka. Jest to proces selektywny i niezależny od innych czynności psychicznych. Zwolennicy teorii sieciowej uważają, że proces przetwarzania informacji związanych z ToM dokonuje się poprzez jednoczesne pobudzanie wielu ośrodków mózgu realizujących wiele aktywności poznawczych.

Celem najnowszych badań z zakresu neuronauki społecznej (social neuroscience) jest udzielenie odpowiedzi na trzy fundamentalne pytania:

1. którą hipotezę badać;

2. w jaki sposób przeprowadzać badania;

3. jak analizować wyniki.

Podczas referatu powyższe kwestie zostaną omówione na podstawie badań własnych dotyczących architektury teorii umysłu oraz najnowszych doniesień z badań.

12:30 Błażej Skrzypulec
Aprioryczne argumenty przeciwko naturalizacji umysłu. [Neuronauki]

Jednym z głównych tematów tegorocznej konferencji jest możliwość ustanowienia paradygmatu dla kognitywistyki na gruncie neuronauk. Pozytywna odpowiedź na powyższy problem wiąże się z uznaniem, iż przy odpowiednio zaawansowanych środkach, będziemy w stanie poznać zasady działania umysłu badając go jako czysto materialną strukturę.

W referacie chciałbym przedstawić dwa filozoficzne rozumowania odmawiające słuszności takim roszczeniom. Będzie to argument H. Putnama (Dlaczego nie ma gotowego świata?) jako ogólna krytyka materialistycznych dążeń oraz S. Kripkego (Identyczność a konieczność, Nazywanie a konieczność) dotyczący dokładnie kwestii naturalizacji umysłu. W intencji autorów ich filozoficzna argumentacja pozwala nam a priori wiedzieć (tu i teraz, bez względu na dalszy rozwój technik badania mózgu), iż czysto materialistyczne wyjaśnienie rzeczywistości (a więc i działania umysłu) nie jest i nie będzie możliwe.

13:00 Paweł Bakalarz
Nowe możliwości neuronauk – usprawniać czy nie usprawniać? [Neuronauki]

Brzmi to trywialnie, ale rozwój neuronauk otwiera przed nami nowy horyzont możliwości. Widać już na nim wyraźnie kwestię usprawnień zdolności poznawczych.

Jako “usprawnienie” traktuję tutaj ingerencję w cechy jednostki statystycznie “normalnej” – zamierzoną i nakierowaną na poszerzenie możliwości poznawczych.

W literaturze neuroetycznej toczy się debata nad dopuszczalnością i implikacjami tego rodzaju modyfikacji. Zwolennicy podnoszą ciągłość metod usprawniania (trening, specjalny tryb życia, korepetycje itd.). Przeciwnicy akcentują nieznane długoterminowe konsekwencje i dewaluację pracy oraz dyscypliny.

Bierność także wybiera, więc opowiadam się za usprawnieniami, modyfikując tytuł: “usprawniać się czy nie usprawniać?”. Kluczem – zabezpieczenie indywidualnego wyboru. Pozycję bardziej zachowawczą uważam za konsekwencję fałszywego rozdziału pojęciowego między tym, co “naturalne”, a “resztą” – czyli tym, co ludzkie.

13:30 Przerwa
obiadowa
15:00 mgr Marcin Wróbel
Metoda lezyjna jako implementacja modularnej teorii umysłu. [Neuronauki]

Zagadka umysłu jest jednym z najbardziej odpornych na rozwiązanie problemów filozoficznych. Dotyczy w głównej mierze korelacji między mózgiem (centralnym układem nerwowym) a wyższymi zdolnościami poznawczymi (planowanie długofalowe, wnioskowanie, abstrahowanie, itp.). Dzięki dynamicznemu rozwojowi metod formalnych, narzędzi konceptualnych a także inwazyjnej medycyny (zwłaszcza neurochirurgii) i metod neuroobrazowania, jaki nastąpił w dwudziestym wieku, obecna filozofia umysłu dysponuje zasadniczo trzema konkurencyjnymi teoriami umysłu. Jedną z nich jest modularne spojrzenie na rzeczony problem. Podstawowym założeniem jest tu pewnego rodzaju odpowiedniość pomiędzy obszarami cytoarchitektonicznymi i/lub funkcjonalnymi mózgu a wyższymi zdolnościami poznawczymi oraz zachowaniem. Innymi słowy mózg jest traktowany jako wysoce złożony agregat z możliwymi do wyróżnienia modułami odpowiedzialnymi za poszczególne elementy ludzkiego życia psychicznego (i w efekcie całego życia biologicznego).

Od pewnego czasu (druga połowa lat siedemdziesiątych XX w.) bardzo wyraźnie daje się zauważyć dynamiczny rozwój neuropsychologii. Jest to wąsko specjalizowana dyscyplina, leżąca gdzieś na pograniczu neuroanatomii i psychologii poznawczej. Jej podstawowym zadaniem jest badanie korelacji pomiędzy funkcjonowaniem wydzielonych obszarów mózgu a ich domniemanymi decyzyjnymi odpowiednikami, będącymi składowymi złożonych zachowań. Jednym z najważniejszych narzędzi badawczych neuropsychologii jest tytułowa metoda lezyjna. Sprowadza się ona do wnikliwego diagnozowania lezji mózgowych (drobnych i względnie ograniczonych uszkodzeń tkanek mózgu: małe udary i wylewy, rany postrzałowe, inne niewielkie uszkodzenia mechaniczne) i obserwowania trwałych zmian w zachowaniu i poznawczym funkcjonowaniu poszkodowanego. Przy zastosowaniu wspierających metod badania z perspektywy pierwszej i trzeciej osoby (baterie testów sortowania, perseweracji, zaburzeń poznawczo – decyzyjnych oraz kwestionariuszy, neuroobrazowanie i wywiady) empirycznie daje się postawić robocze hipotezy dotyczące wzajemnego związku pomiędzy uszkodzeniami mózgu, ich neuronalnymi korelatami (zmiany w życiu psychicznym pacjentów) oraz ich zachowaniem w życiu codziennym.

Zbieżność pomiędzy teorią specjalizowanych obszarów mózgu i ich wpływem na umysł a metodą lezyjną zapewne nie jest przypadkowa. Wymaga ona bliższego wglądu i dlatego chciałbym zaproponować wnikliwsze przyjrzenie się temu teoriopoznawczo –metodologicznemu mariażowi.

15:30 Prof. dr hab. Jerzy Perzanowski
Sieć nauk kognitywnych. [Wykład]
17:00 Przerwa
kawowa
17:30 Szymon Nowak
Myślące maszyny i myślące zwierzęta w koncepcji Davidsona, czyli jak dowiedzieć się, czy androidy myślą. [Filozofia]

Według D. Davidsona język jest warunkiem koniecznym i wystarczającym do uznania danej istoty za myślącą. Konsekwencją tezy Davidsona jest mocne twierdzenie: tylko o ludziach, jako jedynych użytkownikach języka, możemy mówić jako o istotach myślących.

Problemem w teorii Davidsona okażą się jednak być maszyny, które na poziomie wypowiadanych zdań, nie będą odróżnialne od człowieka. Maszyna, która przeszła pozytywnie test Turinga, powinna zostać uznana przez Davidsona za istotę myślącą. Na to jednak jego teoria nie pozwala (na tej podstawie będę argumentował, że język nie jest warunkiem wystarczającym dla przypisywania myślenia). Kryterium pozwalające rozstrzygnąć, czy dana istota używa języka syntaktycznie czy semantycznie, musi wykraczać poza analizę wypowiadanych przez tę istotę zdań (musi być kryterium empirycznym).

Pamięć jest możliwa dzięki językowi lub przez konceptualizację (Quine). Gdyby nie język lub zdolność do konceptualizacji nie posiadalibyśmy żadnych wspomnień. Zwierzęta pamiętają, a ich pamięć można badać empirycznie. Każdy kto chce uznać twierdzenie, że zwierzęta pamiętają, musi uznać ich zdolność do konceptualizacji.

18:00 Joanna Szelegieniec
Ja = ciało? Naturalizacja jako uniknięcie dualizmu psychofizycznego. [Filozofia]

Dualizm psychofizyczny opiera się na odrębności porządku mentalnego (psychicznego) i biologicznego (fizykalnego) Według teorii cielesnej samoświadomości (bodily self-consciousness) „ja” nie jest włożone do ciała (embodied self), lecz jest cielesne (bodily). „Ja” jest ciałem ujmowanym jako koherencja procesów sensoryczno-motorycznych (Legrand, 2006). Porównanie cielesnej samoświadomości ze świadomością i samoświadomością wykazuje, że cielesna samoświadomość nie jest rodzajem owych procesów (lub stanów), a zatem niemożliwe jest mówienie o niej jako o samoświadomości. Termin „cielesna samoświadomość” pozornie łączy w sobie porządek mentalny i biologiczny. W rezultacie sprowadzając „ja” do ciała proponuje uniknięcie dualizmu poprzez naturalistyczny redukcjonizm. Powyższa analiza zakończy się refleksją nad rolą języka konstruktów teoretycznych używanych w rozwiązywaniu problemu psychofizycznego.

18:30 dr Mateusz Klinowski
Funkcjonalizm obliczeniowy – kilka uwag z perspektywy ewolucyjnej. [Filozofia]

Zgodnie ze stanowiskiem funkcjonalizmu obliczeniowego świadomy umysł opisać można za pomocą formalnej i algorytmicznej teorii przetwarzania informacji przez mózg. Ten punkt widzenia wynika przede wszystkim z chęci podania całkowicie materialistycznego (monistycznego) wyjaśnienia zjawisk mentalnych. Jednak wyjaśnienie funkcjonalistyczne bazuje na osiągnięciach nauk formalnych, w niewielkim stopniu uwzględniając ewolucyjną genezę stanów mentalnych. Tymczasem, w perspektywie ewolucyjnej analogia z hardware i software w odniesieniu do mózgu i umysłu wydaje się być nietrafna. Przede wszystkim ignorując fakty dotyczące osobniczego rozwoju mózgu i umysłu.